Abay qunanbay ulı twra Birinşi söz Ekinşi söz Üşinşi söz Törtinşi söz Besinşi söz Altınşı söz Jetinşi sözi Segizinşi söz Toğızınşı söz Onınşı söz On birinşi söz On ekinşi söz On üşinşi söz On törtinşi söz On besinşi söz On altınşı söz On jetinşi söz On segizinşi söz On toğızınşı söz Jïırmasınşı söz Jïırma birinşi söz Jïırma ekinşi söz Jïırma üşinşi söz Jïırma törtinşi söz Jïırma besinşi söz Jïırma altınşı söz Jïırma jetinşi söz Jïırma segizinşi söz Jïırma toğızınşı söz Otızınşı söz Otız birinşi söz Otız ekinşi söz Otız üşinşi söz Otız törtinşi söz Otız besinşi söz Otız altınşı söz Otız jetinşi söz Otız segizinşi söz Otız toğızınşı söz Qarqanşı söz Qarıq birinşi söz Qarıq ekinşi söz Qarıq üşinşi söz Qarıq törtinşi söz Qarıq besinşi söz Ğılım tappay maqtanba Älemge tanılğan-abay

abay qunanbay ulı
(1845-1904)

qazaq xalqanıñ tutas bir däwiriniñ aqal-oyı men mädenïetiniñ, öneri men ädebïetiniñ asqar şıñın beyneleytin kemeñgeri abay qunanbaev.

dana aqan-abay 1845 jılı tamız ayında, qazirgi şığıs qazaqstan oblısı, abay awdanı, şıñğıs tawında twğan. Abaydıñ äkesi-qunanbay öz eline atağı şıqqan ağa sultan. Zerdeli zerek el ağası, iri tulğa. Abaydıñ anası-uljan, äjesi-zere.


segiz jasar abay öziniñ zerektik qabiletimen äke közine ılıgip, ümit küter, ata jolın aqtar bala bolar ma degen oy saladı. Mine osı sebepten äkesi qunanbay abaydı semey qalasına aparıp, äweli ğabdwljappar moldağa oqwğa beredi. Bul moldanıñ qaramağında eki jılday oqap, musılmanşa bastawış bilim aladı. Budan keyin, on jasar abay, bir basqaş ilgeri därejedegi, jabıq oqw ornı, meşit janındağı dinï medresege tüsedi. Medreseniñ soñğı jılında abay musılmanşa oqwmen toqtamay, semeydegi "prïxodskaya şköläğa" tüsip, üş ayday orısşa da oqağan. Bul-abaydıñ orısşanı ïgerip ketwine negiz bolğan.


on üş jasında abaydı äkesi qunanbay oqwdan şığarıp, el bïlew ädısın üïretedi. 60-jıldardıñ ayaq kezinen bastap abay azdap oqağan orısşasın öz betimen oqw arqalı damıtıp, orısşa kitaptardı köp oqïdı. Semey kitaphanasınan keyde özi barıp, keyde arnayı kisi jiberip kitaptar aldıradı. Söïtip jürip, ol 1870 jılı peterbwrgten jer awdarılıp kelgen jas revölyotsïöner e. PMïxayelïspen kezdesedi. Kitaphanada l. Tolstoy kitäbin surap turğan qazaqa adamdı körip tañırqağan mïxayelïs oğan tayap kelip, jön suraydı. Ekewiniñ tanıstığı osıdan bastalıp, keyin ülken dostıqqa aynaladı.

bul jıldarı abay orıstıñ ulı klässïkteri pwşkïn, tolstoy, lermontovtarmen qatar revölyotsïöner-demökrättär belïnskïï, gertsen, çernişevskïï, dobrolyobov, saltıkov-şşedrïn, nekrasovtardıñ jäne ewröpäniñ aqan, ğalım, fïlosoftarınıñ da eñbekterimen tanısıp, ädebï bilimin, fïlosofyalıq oy-pikirin, dünïetänw közqarasın keñeyte tüsedi. Abay orıs ädebïeti men pwblïtsïstïkasın tek oqwşı, üïrenwşi ğana bolıp qoïğan joq, olardı qazaq dalasına nasïxattawşı, öziniñ mazmunına türi say, körkem awdarmaları arqalı onıñ ïdeyası men mazmunın da, ïestetïkalıq qasïetterin de qazaq oqwşılarına däl jetkizwşi boldı.


1886 jılı abay "ğılım tappay maqtanba, "ïnternättä oqap jür" öleñderin jazdı. Aqannıñ bul öleñderiniñ küni büginge deyın mäni zor. Aqan aytqan : ösek, ötirik, maqtanşaqtıq, erinşektik, orınsız mal şaşw syaqtı teris äreketter äli de bar. Al, talap, eñbek, ğılım, qanağat, raqam da bizdiñ qazirgi tärbïege däl keledi.


abay qazaq pöïezyasin jaña bïikke köterdi. Ol özine deyıngi qazaq ädebïetindegi kemşilikterdi qaytalamadı. Şığıs, batıs, orıs mädenïetin öz şığarmalarına ulgi etip, sol arqalı öz öleñderiniñ sapasın joğarılattı, ulttıq türdi saqtay otırıp, oğan ïnternatsïonaldıq när berdi, ädebïetimizdi şın öner därejesine jetkizdi.


özi üstem taptan şıqsa da, abay buqaraşıl tilektegi xalıq aqanı boldı. Ol şığarmalarında sol xalıqtıñ müddesin, arman muñın jırladı. Sonıñ jarqan bolaşağın añsadı. Aqan adamnıñ adamdıq qasïeti eñbekte, ğılim-bılım üïrenwde, adamgerşilik minez-qulıqta dep uqtı. Sondıqtan elin eñbekke, önerge ündedi. Qazaq ayeliniñ bas bostandığın jırladı.

abay qazaqtıñ ulttıq ädebïetin mazmunı jağınan ğana emes, tür jağınan da bayıttı. Qazaqtıñ ädebï tilınıñ negizin saldı.

qazaq ädebïetiniñ körnekti jazwşısı muxtar Äwezov abaydı "qazaq pöïezyasiniñ kün şwaqtı asqar bïıgi" dep orındı atağan.

QQ: 108475610, e-mail: oylan11@gmail.com tel: 18999380223
copyright © 2017 KazakhSoft 新ICP备10002278号