اباي قۇنانباي ۇلى تۋرالى ءبىرىنشى ءسوز ەكىنشى ءسوز ءۇشىنشى ءسوز ءتورتىنشى ءسوز بەسىنشى ءسوز التىنشى ءسوز جەتىنشى ءسوزى سەگىزىنشى ءسوز توعىزىنشى ءسوز ونىنشى ءسوز ون ءبىرىنشى ءسوز ون ەكىنشى ءسوز ون ءۇشىنشى ءسوز ون ءتورتىنشى ءسوز ون بەسىنشى ءسوز ون التىنشى ءسوز ون جەتىنشى ءسوز ون سەگىزىنشى ءسوز ون توعىزىنشى ءسوز جيىرماسىنشى ءسوز جيىرما ءبىرىنشى ءسوز جيىرما ەكىنشى ءسوز جيىرما ءۇشىنشى ءسوز جيىرما ءتورتىنشى ءسوز جيىرما بەسىنشى ءسوز جيىرما التىنشى ءسوز جيىرما جەتىنشى ءسوز جيىرما سەگىزىنشى ءسوز جيىرما توعىزىنشى ءسوز وتىزىنشى ءسوز وتىز ءبىرىنشى ءسوز وتىز ەكىنشى ءسوز وتىز ءۇشىنشى ءسوز وتىز ءتورتىنشى ءسوز وتىز بەسىنشى ءسوز وتىز التىنشى ءسوز وتىز جەتىنشى ءسوز وتىز سەگىزىنشى ءسوز وتىز توعىزىنشى ءسوز قىرقىنشى ءسوز قىرىق ءبىرىنشى ءسوز قىرىق ەكىنشى ءسوز قىرىق ءۇشىنشى ءسوز قىرىق ءتورتىنشى ءسوز قىرىق بەسىنشى ءسوز عىلىم تاپپاي ماقتانبا الەمگە تانىلعان - اباي

جۇرەگىڭنىڭ تۇبىنە تەرەڭ بويلا،
مەن ءبىر جۇمباق اداممىن، ونى دا ويلا
اباي


ۇلى اقىن، اعارتۋشى، قازاقتىڭ جازبا ادەبيەتىنىڭ جانە ادەبي ءتىلىنىڭ نەگىزىن سالۋشى - اباي (يبراحيم) قۇنانباي ۇلى وسكەنباي ۇلى شىعىس قازاقستان وبلىسى (بۇرىنعى سەمەي ) اباي اۋدانىندا (بۇرىنعى شىڭعىستاۋ وبلىسى) شىڭعىس تاۋىنىڭ باۋىرىندا دۇنيەگە كەلدى. اباي اتاقتى توبىقتى رۋىنىڭ ىرعىزباي دەگەن توبىنان تارايدى. ول اۋىل مولداسىنان وقىپ جۇرگەن كىشكەنتاي كەزىنەن-اق زەرەكتىگىمەن كوزگە تۇسەدى. كەيىن ول سەمەي قالاسىندا 3 جىلدىق مەدرەسە تاربيەسىن الادى.

اباي كوپتى كورگەن اجەسى زەرەنىڭ تاربيەسىندە بولدى. شەشەسى ۇلجان دا اقىلدى انانىڭ ءبىرى بولعان. اكەسى قۇنانباي وسكەنباي ۇلى ورتا جاسقا كەلگەندە اتقا ءمىنىپ، ەل بيلەۋ جۇمىسىنا ارالاسقان زامانى، رەسەي پاتشالىعىنىڭ قازاقستاننىڭ باتىسى مەن ورتالىق ايماعىن وتارلاپ، ەل بيلەۋ جۇيەسىن ءوز تارتىبىنە كوندىرە باستاعان كەز.

قۇنانباي ءوز زامانىندا ەل باسقارعان ادام بولدى. ول ەل بيلەۋ ىسىنە بالالارىنىڭ ىشىندە ابايدى باۋلىپ، ارالاستىردى. ابايدى وقۋدان ەرتە تارتىپ، وقۋدان شىعارىپ الۋى دا سول بيلىككە ۇلىن قالدىرۋ ماقساتىندا ەدى. اكە ەركىمەن ەل ىسىنە جاستاي ارالاسقان اباي تەز ەسەيىپ، بالالىقتان دا ەرتە ايىرىلىپ، جاستايىنان ەل ىشىندەگى اڭگىمە، ءسوز ونەرىن، بيلەردىڭ شەشەندىك ونەرىنە قۇلاق سالىپ، ءوزىنىڭ ەرەكشە تالانتىمەن بويىنا سىڭىرە بىلدى.

ەلى ءۇشىن ادىلەت جولىن ۇستانعان ابايدىڭ ۇستىنەن ارىز دا جازىلىپ، ءۇش-تورت اي تەرگەلىپ، اقتالىپ شىقتى.اكە-شەشەسىنىڭ قاسىندا جۇرسە دە جاس اباي وقۋدان قول ۇزبەيدى، بوس ۋاقىتىندا قازاقتىڭ مادەنيەتىن، اراب، پارسى، شاعاتاي تىلدەرىن ۇيرەنەدى. شىعىس ادەبيەتىنىڭ الىپتارى نيزامي، حوجا حافيز، ناۋاي، فيزۋلي ت. ب. اقىندارىنىڭ ولەڭىن جاتتاپ وسەدى. كەيىن ول ورىس ادەبيەتى مەن ءتىلىن وزدىگىنەن ۇيرەنىپ، ورىستىڭ ۇلى ويشىلدارى پۋشكين، گوگول، لەرمونتوۆ، ششەدرين، نەكراسوۆ ت. ب. شىعارمالارىمەن تانىسادى. سونىمەن بىرگە اعىلشىن عالىمى ءدارۆيننىڭ، شەكسپيردىڭ شىعارمالارىن دا وقيدى. سونىڭ ارقاسىندا دۇنيەتانىمىن كەڭىتىپ، ءبىلىمىن شىڭداي بەرەدى.

اباي اۋقاتتى وتباسىنان شىقسا دا حالقىنا ۇنەمى جاقىن بولدى، ولاردىڭ داۋىن داۋلاپ، مۇڭىن جوقتادى. مۇنى ونىڭ مىنا ولەڭىنەن كورۋگە بولادى:

...كەدەيدىڭ ءوزى جۇرەر مالدى باعىپ،
وتىرۋعا وتىن جوق ۇزبەي جاعىپ.
توڭعان ءيىن جىلىتىپ، تونىن يلەپ،
شەكپەن تىگەر قاتىنى بۇرسەڭ قاعىپ.

قار جاۋسا دا توڭبايدى باي ءبالاسى،
ۇي جىلى، كيىز تۇتقان اينالاسى.
باي ۇلىنا جالشى ۇلى جالىنىشتى،
اعىپ ءجۇرىپ ويناتار كوزدىڭ جاسى.

جاسى وتىزدان اسقان اباي ورىس تىلىندەگى كىتاپتاردى مىقتاپ وقۋعا بۇرىلادى. سول كەزدە سەمەيگە ايدالىپ كەلگەن ورىس دەموكراتتارىمەن تانىسادى. سونىڭ ىشىندە ءوزىنىڭ ەرەكشە تانىسىپ، ارالاسقانى ءميحايەليس بولدى. 1880 جىلدارى ايدالىپ كەلگەن دولگوپولوۆ، لەونتيەۆتەرمەن دا تانىسىپ، ءوزى ولاردان ۇيرەنە ءجۇرىپ، ءوزى دە ولاردى حالقىنىڭ سالت-داستۇرىمەن تانىستىرىپ، قول ۇشىن بەردى.

اقىننىڭ شىعارماشىلىقپەن ەركىن ارالاسۋى 1860 جىلدار بولدى. ول كەزدە اباي ولەڭدەرىن باسقا اتتارمەن جاريالاعان، تەك 1886 جىلى «جاز» دەگەن ولەڭىنەن باستاپ ءوز اتىن قويا باستايدى. اقىننىڭ «جاز»، «كۇز»، «قىس»، «جازعۇتىر»، سونىمەن قاتار «جاسىمدا عىلىم بار دەپ ەسكەرمەدىم»، «عىلىم تاپپاي ماقتانبا»، «ينتەرناتتا وقىپ ءجۇر»، «سەگىز اياق» ولەڭدەرىنىڭ سول كەزدەگى الەۋمەتتىك جاعدايلاردى ءتۇسىنۋ ءۇشىن ماڭىزى زور.

ابايتانۋدىڭ بىلگىرى م. اۋەزوۆتىڭ اتاپ كورسەتكەندەي، اباي مۇراسىنىڭ ءنار العان رۋحاني ءۇش ارناسى: ءوز حالقىنىڭ مادەني مۇراسى مەن شىعىس، باتىس ەلدەرىنىڭ رۋحاني قازىناسى بولدى.وقي ءجۇرىپ، ءبىلىمىن تولىقتىرا ءجۇرىپ قىرىقتان اسقان شاعىندا ءبىرجولا اقىندىققا بەرىلدى.

تۋعان حالقىن ءسۇيىپ، ونى قاسىرەتتەن قۇتقارۋدى، بوداندىققا قارسى اباي حالقىن وياتىپ، بەرەكە-بىرلىككە شاقىردى. تۋعان حالقى دا ابايىن ءسۇيىپ، قاتتى قۇرمەتتەدى. ومىرلىك ماعىناسى زور ولەڭدەرىن جاتقا ايتىپ، تۇمارداي ساقتادى. شىنىندا ءار ءسوزى تەڭىزدىڭ تەرەڭىنە تارتقانداي مىڭ باتپان ويدان تۋعان، كىسىگە بەرەر شابىتى مەن شاپاعاتى مول اباي ءار قازاقتىڭ باعدارشامى ىسپەتتى.

اباي ولەڭدەرى باي فيلوسوفيالىق، كۋرەسكەرلىك قاسيەتكە يە. ول ەڭ الدىمەن قازاقتىڭ تەلەگەي -تەڭىز اۋىز ادەبيەتىنەن سۋسىنداپ، باتىرلار جىرى مەن عاشىقتىق جىرلارىنىڭ ۇردىسىنە مۇراگەرلىك ەتتى.«ەسكەندىر»، «ماسعۇت»، «ءازىم اڭگىمەسى» - ابايدىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىنداعى ءپويەمالارى دا زەرتتەۋشىلەردىڭ نازارىندا.اباي قازاق ولەڭ ۇلگىسىن جاڭاشا تۇرعىدان بايىتا ءتۇستى. سوندىقتان دا اباي قازاق جازبا ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى دەۋگە بولادى.

ابايدىڭ اقىندىق ءداستۇرىن اقىننىڭ كوزى تىرىسىندە تىكەلەي دامىتىپ، جالعاستىراعان اقىن شاكىرتتەرى بولعان. سولاردىڭ ىشىندە ەرەكشە ورىن الاتىنى ابايدىڭ ءوز بالالارى. اباي تەك قانا اقىن ەمەس، سونىمەن بىرگە سازگەر. حالىق اراسىنان شىققان تالانتتاردى تانىپ، ولاردىڭ ەڭبەگىن تاراتۋشى بولدى.

ابايدىڭ ءان شىعارماشىلىعى قازاقتىڭ حالىق مۋزىكاسىندا ەرەكشە ورىن الادى. «سەگىز اياق»، «ايتتىم سالەم، قالامقاس»، «جەلسىز تۇندە جارىق اي» ت. ب. اندەرى ءالى كۇنگە حالىق جۇرەگىنەن جىلى ورىن العان.

اباي ءوزىنىڭ شىعارماشىلىعىندا قارا سوزگە ەرەكشە ءمان بەرگەن.

اباي ءپويەزياسىنىڭ ارقاۋى عىلىم، ءبىلىم، ەڭبەك - وسى قارا سوزدەردە جالعاسىپ داميدى.

قارا سوزدەردەن ادامنىڭ كوڭىل-كۇيىنىڭ جارىعى مەن قاراڭعىسىنىڭ ايناسى بولعان - كۇلكى مەن قايعى تۋرالى پەداگوگتار اراسىندا وسى كۇنگە دەيىن ايتىلماعان تىڭ وي تابامىز. ويتكەنى كۇلكى مەن قايعى تۋرالى ەشكىم ابايداي تاپ باسىپ ايتا الماعان. اباي «كۇلمە» دەمەيدى تەك «ورىنسىز كۇلكىدەن ساق بول» دەيدى. اباي ءوز شىعارمالارى ارقىلى رۋحاني بىرلىككە شاقىرادى.

قورىتا ايتقاندا، اباي قازاقتىڭ دەموكرات اقىنى، ۇلى ويشىل، فيلوسوفى. ول قازاق ءتىلىنىڭ مايەگىنەن كوپتەگەن ولەڭدەر مەن داستاندار سونداي-اق، باسقا دا فيلوسوفيالىق شىعارمالار جازدى.

ابايدى اباي ەتكەن، اسىل سوزىمەن ولەڭ ەتىپ ۇيىتىپ، جۇرەگىنە جىر بولىپ بايلانعان قاسيەتى - ومىردەن ادىلەت، مەيىرىم، سەنىم، ادالدىق ىزدەۋ بارىسىندا تاپقان تانىمدىق ولجالارى، ساناسىن سارعايتىپ بارىپ كوزىن اشقان تۇجىرىم توعىستارى ولەڭ ارقىلى ءورىلىپ جاتىر.

اباي ولەڭدەرىنىڭ تاقىرىبى جان-جاقتى الەۋمەتتىك اياسى كەڭ. ولەڭدەرى حالىقتى ونەرگە، بىلىمگە، عىلىمعا شاقىرادى، ءارى جانعا جايلى، جۇرەككە جىلى تيەتىن ماحاببات ولەڭدەرى بولىپ كەلەدى. سوندىقتان اباي ولەڭدەرى xix عاسىرداعى «قازاق قوعامىنىڭ ايناسى» دەپ تە اتالادى.

اقىن 1904-جىلى تۋعان جەرىندە قايتىس بولدى. سۇيەگى جيدەباي دەگەن جەرگە قويىلدى. ءقازىر سول جيدەبايدا اقىننىڭ ءوزى تۇرعان ۇيدە ادەبي-مەموريالدىق مۇراجايى بار. جەر بەتىندەگى كۇللى قازاق قاۋىمى وزدەرىنىڭ ۇلى ابايىمەن ماقتانادى. ولار كۇن وتكەن سايىن ابايدى جاڭا قىرىنان تانۋدا. ويتكەنى اباي مۇرالارى بۇگىن دە، بولاشاقتا دا ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىمەن ماڭگى جاسايتىن عاجاپ تۋىندىلار.

اباي شىعارمالارى ءقازىردىڭ وزىندە كوپتەگەن تىلدەرگە اۋدارىلىپ، الەم حالىقتارىنىڭ جاقسى باعاسىن الۋدا. سونىڭ ءبىر دالەلى، **** حالىق رەسپۋبليكاسىندا اباي شىعارمالارىنىڭ قازاقشا نۇسقالارىنان سىرت ونىڭ ءۇش بىردەي داستانى جانە ولەڭدەرى مەن قارا سوزدەرى **** تىلىندە جارىق كوردى.

اقىننىڭ ءوز كىندىگىنەن ون بالا تارادى. بايبىشەسى ءدىلدادان: اقىلباي، اكىمباي، ءابدىراحمان، رايحان، كۇلبادان، كەنجە بالاسى ماعاۋيا. ەكىنشى ايەلى ايگەرىمنەن (شۇكىمان) - تۇراعۇل، مەكايىل، ىزكايىل، كەنجە. ابايدىڭ ءۇمىت كۇتكەن تالانتتى بالالارى: ءابدىراحمان، ماعاۋيا، تۇراعۇل، مەكايىل. اكەلەرىنىڭ ولەڭدەرىن جاتقا ايتىپ، حالىق اراسىنا تاراتقان، ءانشى، دومبىراشى بولعان.

اباي ەسىمىن ەسكە قالدىرۋ ماقساتىندا كوپتەگەن شارالار جۇزەگە استى. ەڭ الدىمەن، جيدەبايداعى اباي قىستاۋى قالپىنا كەلتىرىلىپ، ول سەمەيدەگى اباي قورىق مۇراجايىنىڭ فيليالىنا اينالدىرىلدى. اقىن جەرلەنگەن زيراتقا گرانيت پەن مراموردان قۇلپىتاس ورناتىلدى. سەمەيدە جانە قاراۋىلدا ەسكەرتكىش ورناتىلدى.

QQ: 108475610, e-mail: oylan11@gmail.com tel: 18999380223
copyright © 2017 KazakhSoft 新ICP备10002278号