اباي قۇنانباي ۇلى تۋرالى ءبىرىنشى ءسوز ەكىنشى ءسوز ءۇشىنشى ءسوز ءتورتىنشى ءسوز بەسىنشى ءسوز التىنشى ءسوز جەتىنشى ءسوزى سەگىزىنشى ءسوز توعىزىنشى ءسوز ونىنشى ءسوز ون ءبىرىنشى ءسوز ون ەكىنشى ءسوز ون ءۇشىنشى ءسوز ون ءتورتىنشى ءسوز ون بەسىنشى ءسوز ون التىنشى ءسوز ون جەتىنشى ءسوز ون سەگىزىنشى ءسوز ون توعىزىنشى ءسوز جيىرماسىنشى ءسوز جيىرما ءبىرىنشى ءسوز جيىرما ەكىنشى ءسوز جيىرما ءۇشىنشى ءسوز جيىرما ءتورتىنشى ءسوز جيىرما بەسىنشى ءسوز جيىرما التىنشى ءسوز جيىرما جەتىنشى ءسوز جيىرما سەگىزىنشى ءسوز جيىرما توعىزىنشى ءسوز وتىزىنشى ءسوز وتىز ءبىرىنشى ءسوز وتىز ەكىنشى ءسوز وتىز ءۇشىنشى ءسوز وتىز ءتورتىنشى ءسوز وتىز بەسىنشى ءسوز وتىز التىنشى ءسوز وتىز جەتىنشى ءسوز وتىز سەگىزىنشى ءسوز وتىز توعىزىنشى ءسوز قىرقىنشى ءسوز قىرىق ءبىرىنشى ءسوز قىرىق ەكىنشى ءسوز قىرىق ءۇشىنشى ءسوز قىرىق ءتورتىنشى ءسوز قىرىق بەسىنشى ءسوز عىلىم تاپپاي ماقتانبا الەمگە تانىلعان - اباي

اباي قۇنانباي ۇلى
(1845-1904 )

قازاق حالقىنىڭ تۇتاس ءبىر ءداۋىرىنىڭ اقىل -ويى مەن مادەنيەتىنىڭ، ونەرى مەن ادەبيەتىنىڭ اسقار شىڭىن بەينەلەيتىن كەمەڭگەرى اباي قۇنانبايەۆ .

دانا اقىن - اباي 1845 جىلى تامىز ايىندا، قازىرگى شىعىس قازاقستان وبلىسى، اباي اۋدانى، شىڭعىس تاۋىندا تۋعان. ابايدىڭ اكەسى - قۇنانباي ءوز ەلىنە اتاعى شىققان اعا سۇلتان. زەردەلى زەرەك ەل اعاسى، ءىرى تۇلعا. ابايدىڭ اناسى - ۇلجان، اجەسى-زەرە.


سەگىز جاسار اباي ءوزىنىڭ زەرەكتىك قابىلەتىمەن اكە كوزىنە ىلىگىپ، ءۇمىت كۇتەر، اتا جولىن اقتار بالا بولار ما دەگەن وي سالادى. مىنە وسى سەبەپتەن اكەسى قۇنانباي ابايدى سەمەي قالاسىنا اپارىپ، اۋەلى عابدۋلجاپپار مولداعا وقۋعا بەرەدى. بۇل مولدانىڭ قاراماعىندا ەكى جىلداي وقىپ، مۇسىلمانشا باستاۋىش ءبىلىم الادى. بۇدان كەيىن، ون جاسار اباي، ءبىر باسقىش ىلگەرى دارەجەدەگى، جابىق وقۋ ورنى، مەشىت جانىنداعى ءدىني مەدرەسەگە تۇسەدى. مەدرەسەنىڭ سوڭعى جىلىندا اباي مۇسىلمانشا وقۋمەن توقتاماي، سەمەيدەگى "پريحودسكايا شكولاعا" ءتۇسىپ، ءۇش ايداي ورىسشا دا وقىعان. بۇل-ابايدىڭ ورىسشانى يگەرىپ كەتۋىنە نەگىز بولعان.


ون ءۇش جاسىندا ابايدى اكەسى قۇنانباي وقۋدان شىعارىپ، ەل بيلەۋ ءادىسىن ۇيرەتەدى. 60-جىلداردىڭ اياق كەزىنەن باستاپ اباي ازداپ وقىعان ورىسشاسىن ءوز بەتىمەن وقۋ ارقىلى دامىتىپ، ورىسشا كىتاپتاردى كوپ وقيدى. سەمەي كىتاپحاناسىنان كەيدە ءوزى بارىپ، كەيدە ارنايى كىسى جىبەرىپ كىتاپتار الدىرادى. ءسويتىپ ءجۇرىپ، ول 1870 جىلى پەتەربۋرگتەن جەر اۋدارىلىپ كەلگەن جاس ريەۆوليۋتسيونەر ە.پ.ميحايەليسپەن كەزدەسەدى. كىتاپحانادا ل.تولستوي كىتابىن سۇراپ تۇرعان قازاقى ادامدى كورىپ تاڭىرقاعان ميحايەليس وعان تاياپ كەلىپ، ءجون سۇرايدى. ەكەۋىنىڭ تانىستىعى وسىدان باستالىپ، كەيىن ۇلكەن دوستىققا اينالادى.

بۇل جىلدارى اباي ورىستىڭ ۇلى كلاسسيكتەرى پۋشكين، تولستوي، لەرمونتوۆتارمەن قاتار ريەۆوليۋتسيونەر - دەموكراتتار بەلينسكيي، گەرتسەن، چەرنىشيەۆسكيي، دوبروليۋبوۆ، سالتىكوۆ-ششەدرين، نەكراسوۆتاردىڭ جانە ەۋروپانىڭ اقىن، عالىم، فيلوسوفتارىنىڭ دا ەڭبەكتەرىمەن تانىسىپ، ادەبي ءبىلىمىن، فيلوسوفيالىق وي-پىكىرىن، دۇنيەتانۋ كوزقاراسىن كەڭەيتە تۇسەدى. اباي ورىس ادەبيەتى مەن پۋبليتسيستيكاسىن تەك وقۋشى، ۇيرەنۋشى عانا بولىپ قويعان جوق، ولاردى قازاق دالاسىنا ناسيحاتتاۋشى، ءوزىنىڭ مازمۇنىنا ءتۇرى ساي، كوركەم اۋدارمالارى ارقىلى ونىڭ يدەياسى مەن مازمۇنىن دا، يەستەتيكالىق قاسيەتتەرىن دە قازاق وقۋشىلارىنا ءدال جەتكىزۋشى بولدى.


1886 جىلى اباي "عىلىم تاپپاي ماقتانبا ، "ينتەرناتتا وقىپ ءجۇر" ولەڭدەرىن جازدى. اقىننىڭ بۇل ولەڭدەرىنىڭ كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءمانى زور. اقىن ايتقان : وسەك، وتىرىك، ماقتانشاقتىق، ەرىنشەكتىك، ورىنسىز مال شاشۋ سياقتى تەرىس ارەكەتتەر ءالى دە بار. ال، تالاپ، ەڭبەك، عىلىم، قاناعات، راقىم دا ءبىزدىڭ قازىرگى تاربيەگە ءدال كەلەدى.


اباي قازاق پويەزياسىن جاڭا بيىككە كوتەردى. ول وزىنە دەيىنگى قازاق ادەبيەتىندەگى كەمشىلىكتەردى قايتالامادى. شىعىس، باتىس، ورىس مادەنيەتىن ءوز شىعارمالارىنا ۇلگى ەتىپ، سول ارقىلى ءوز ولەڭدەرىنىڭ ساپاسىن جوعارىلاتتى، ۇلتتىق ءتۇردى ساقتاي وتىرىپ، وعان ينتەرناتسيونالدىق ءنار بەردى، ادەبيەتىمىزدى شىن ونەر دارەجەسىنە جەتكىزدى.


ءوزى ۇستەم تاپتان شىقسا دا، اباي بۇقاراشىل تىلەكتەگى حالىق اقىنى بولدى. ول شىعارمالارىندا سول حالىقتىڭ مۇددەسىن، ارمان مۇڭىن جىرلادى. سونىڭ جارقىن بولاشاعىن اڭسادى. اقىن ادامنىڭ ادامدىق قاسيەتى ەڭبەكتە، ءعىلىم-بىلىم ۇيرەنۋدە، ادامگەرشىلىك مىنەز-قۇلىقتا دەپ ۇقتى. سوندىقتان ەلىن ەڭبەككە، ونەرگە ۇندەدى. قازاق ايەلىنىڭ باس بوستاندىعىن جىرلادى.

اباي قازاقتىڭ ۇلتتىق ادەبيەتىن مازمۇنى جاعىنان عانا ەمەس، ءتۇر جاعىنان دا بايىتتى. قازاقتىڭ ادەبي ءتىلىنىڭ نەگىزىن سالدى.

قازاق ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى جازۋشىسى مۇحتار اۋەزوۆ ابايدى "قازاق پويەزياسىنىڭ كۇن شۋاقتى اسقار بيىگى" دەپ ورىندى اتاعان.

QQ: 108475610, e-mail: oylan11@gmail.com tel: 18999380223
copyright © 2017 KazakhSoft 新ICP备10002278号